Paul Strand (1890 – 1976)

Από τον Βασίλη Γιαννάκο

Όλοι μας λίγο πολύ έχουμε στο μυαλό μας μια εικόνα για το έργο των λεγόμενων “μεγάλων φωτογράφων”, προερχόμενη από διάφορες πηγές – εγώ γνώρισα τους περισσότερους από τους μεγάλους φωτογράφους μέσα από τα αφιερώματα του Μάνου Λυκάκη, τη σειρά βίντεο του Ριβέλλη και τα λοιπά αφιερώματα σε διαδικτυακούς χώρους σαν τον δικό μας. Η εικόνα αυτή μπορεί να μας έχει οδηγήσει στο να ταυτιστούμε με άλλους περισσότερο και με άλλους λιγότερο, αναζητώντας έμπνευση στα δημιουργικά ζητήματα που μας απασχολούν. Όταν λοιπόν βρούμε κάποιον που οι αναζητήσεις μας τέμνονται σε μεγάλο βαθμό, τότε η απόλαυση του έργου του μεγιστοποιείται. Αυτή είναι η δική μου σχέση αυτό το διάστημα με το έργο του Paul Strand.

O Paul Strand γεννήθηκε το 1890 στη Νέα Υόρκη. Στο κολλέγιο υπήρξε μαθητής του Lewis Hine, κοινωνιολόγου αλλά και φωτογράφου, ο οποίος αφενός αφενός τον έφερε σε μια πρώτη επαφή με τη φωτογραφία κι αφετέρου του ενστάλλαξε μια κριτική ματιά απέναντι στην κοινωνία. Αυτού του είδους η σκέψη πιστεύω ότι έπαιξε ιδιαίτερο ρόλο στον μετέπειτα προβληματισμό του Strand τόσο για τη φωτογραφία, όσο και για τον κοινωνικό ρόλο της τέχνης. Αν και ο Strand ασχολήθηκε και επαγγελματικά με τη φωτογραφία, μέχρι το μέσον της ζχωής του σπάνια κατάφερε να βγάλει τα προς το ζειν του από αυτή (καμία έκπληξη βέβαια δεν προκαλείται από αυτό!). Αντιθέτως, υπήρξε επιτυχημένος χειριστής κινηματογραφικής μηχανής Akeley, ενώ ασχολήθηκε γενικότερα με τον κινηματογράφο και την παραγωγή φιλμ – κοινωνικών ντοκουμέντων.

Χρονολογικά ο Strand έζησε μια μεγάλη ερίοδο της φωτογραφικής ιστορίας, από τις πρώτες της αναζητήσεις του δικού της εκφραστικού δρόμου, την καθιέρωσή της ως αυτόνομη τέχνη και την περίοδο που απέκτησε κύρος μπαίνοντας στα μουσεία, κάνοντας εκδόσεις κλπ. Αν λοιπόν μιλάμε για πρωτοπόρους της φωτογραφίας, το παράδειγμα του Strand είναι από τα πιο χαρακτηριστικά. Ωστόσο, ειδικά στην εποχή μας, η έννοια του «πρωτοπόρου» στη φωτογραφία συνήθως μας φέρνει στο μυαλό την εικόνα ενός έργου το οποίο αν και σημαντικό στον καιρό του, δεν έχει ίσως και πολλά πλέον να μας πει. Νομίζω όμως πως ο Strand δεν εμπίπτει σε αυτή την κατηγορία και πως, αν και έχει φωτογραφήσει από τη δεκαετία του 1910 μέχρι τη δεκαετία του 1970, έχει αφήσει πίσω του Φωτογραφίες που υπερβαίνουν κατά πολύ τα ιστορικά τους πλαίσια, μεταφέροντάς μας ακόμα και σήμερα την ένταση και την ζωντάνια τους.

Είναι πολύ χαρακτηριστικός αυτός ο “φράχτης” του. Η φωτογραφία θα μπορούσε να είναι τραβηγμένη οποτεδήποτε (είναι του 1916) Προσέξτε πως με απειροελάχιστα στοιχεία αλλά με τρομερή ευφυία καταφέρνει να δημιουργήσει τόση ένταση, απλά εκμεταλλευόμενος τα εγγενή χαρακτηριστικά της φωτογραφίας (λεπτομερής περιγραφή και καταγραφή του φωτός, αφαιρετική προσέγγιση στη σύνθεση). Η συγκεκριμένη φωτογραφία γίνεται ακόμη σημαντικότερη αν λάβουμε υπ’ όψιν το πότε τραβήχτηκε – σηματοδοτεί μια εντελώς διαφορετική προσέγγιση στην χρήση της φωτογραφίας, τέτοια που αναδομεί ριζικά την κατεύθυνσή της.

Ο Strand είχε εξαρχής επίγνωση της ιδιαίτερης φύσης της φωτογραφίας ως μέσου, κι επιπλέον είχε επίγνωση του γεγονότος ότι οι μέχρι τότε χρήσεις του δεν είχαν αξιοποιήσει επαρκώς τη φύση αυτή. Ως αποτέλεσμα, ανέπτυξε από νωρίς ιδιαίτερο προβληματισμό για τη φύση του μέσου του, ο οποίος εκφράστηκε ακόμα και στις πρώτες φωτογραφίες του (σαν τον παραπάνω φράχτη): αν και ξεκίνησε να φωτογραφίζει χρησιμοποιώντας φακό soft focus -σε μια εποχή εξάλλου που κυριαρχούσαν οι πικτοριαλιστικές προσεγγίσεις στη φωτογραφία- από πολύ νωρίς στράφηκε στην “ευθεία” φωτογραφία (straight photography: ο όρος χρησιμοποιείται για να περιγράψει την φορμαλιστικά ευθεία καταγραφη της πραγματικότητας, χωρίς υπερβολλές που αλλοιώνουν τη ρεαλιστική απεικόνιση), καθώς αποφάσισε συνειδητά πως η φωτογραφία θα πρέπει να χτίσει την αυτόνομη υπόστασή της πατώντας πάνω στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του μέσου της. Έλεγε χαρακτηριστικά: “Το προβλημα του φωτογραφου ειναι να δει ξεκαθαρα τους περιορισμους αλλα ταυτοχρονα και τις δυνητικες ποιοτητες του μεσου του: την ακριβη ειλικρινια, την ενταση της ορασης, την ζωσα εκφραση…

Κοιτάξτε πώς ο φωτογράφος πραγματοποιεί την παραπάνω σύλληψή του για το μέσο του. Πάλι με ελάχιστα στοιχεία, και πιστός στην προσέγγισή του, καταφέρνει να δημιουργήσει μια εικόνα που αυτονομείται σε τέτοιο βαθμό από αυτό που δείχνει. Αν έλλειπε έστω κι ένα στοιχείο (το συννεφάκι ή μια πόρτα πχ) το σύνολο θα κατέρρεε..

Πρόκειται για μια εντελώς πρωτοποριακή σύλληψη για τα δεδομένα της εποχής, στην οποία σημαντικό ρόλο έπαιξε η συναναστροφή του Strand με τον κύκλο της gallery “291” του Stieglitz, η οποία τον μπολιασε με βαθυ καλλιτεχνικο προβληματισμο και του εδωσε προσβαση στα πρωτοποριακα εργα ζωγραφων της εποχης (Πικασο, Μπρακ κ.α.) που έδρασαν ως τροφη για τη σκεψη του και το κριτηριο του. Ο αναστοχασμός του αποτέλεσε χαρακτηριστικό που αποτυπώθηκε διαχρονικά πάνω στο έργο του, καθώς ποτε δε σταματησε να θετει συνειδητα ερωτηματα στον εαυτο του: γιατι ετσι κι οχι αλλιως; Τι θελουν να πουν πχ οι ζωγραφοι στα έργα τους; Τι ήταν αυτό που επιζητούσε σε κάθε του προσέγγιση ή θέμα;
Χαρακτηριστικό είναι το ζήτημα της “ταυτότητας του τόπου” που σε πολλά έργα του προσπάθησε να αποτυπώσει με τις φωτογραφίες του: αναζητούσε το τι είναι αυτό που κάνει ένα μέρος να έχει αυτή τη συγκεκριμένη αίσθηση κι όχι κάποια άλλη. Πώς αποτυπώνεται αυτό στους κατοίκους του; Ερωτήματα σαν κι αυτά διαπνέουν έργα του όπως τις φωτογραφίες που έκανε στην ιταλική επαρχία. Και να ένα εξαιρετικό παράδειγμα:

(Ιταλία, 1953) Πρόκειται για μια από τις πιο δυνατές φωτογραφίες που έχω δει ποτέ μου. Όχι απλώς έχει συλλάβει την κοινωνική πραγματικότητα του μέρους (φτώχια, πολυμελλείς οικογένειες, κατάσταση διαβίωσης κλπ) αλλά έχει δημιουργήσει ένα σύνολο από έξι διαφορετικούς μικρόκοσμους, τόσο απόμακρους μεταξύ τους μα και σε πλήρη φωτογραφικό διάλογο. Από κάποιους έχει χαρακτηριστεί ως μία από τις πιο εμβληματικές συνθέσεις στην ιστορία των εικαστικών τεχνών. Ακόμη κι αν δεν συμφωνεί κανείς με τέτοιες πομπώδεις εκφράσεις, πρόκειται το δίχως άλλο για μια εξαιρετική φωτογραφία.
Ή πάλι εδώ:

Σε αυτή τη φωτογραφία όλα είναι ανορθόδοξα: στραβό κάδρο, κομμένα παράθυρα, περίεργη σύνθεση… Κι όμως, όχι μόνο ισορροπεί βγάζοντας ένταση με μηδενική σχεδόν πρώτη ύλη, αλλά μεταφέρει πολύ έντονα και μαι αίσθηση τόπου. Πριν μάθω λεπτομέρειες για τη λήψη της, η φωτογραφία μου έβγαζε πολύ του αμερικάνικου βορρά – και όντως, είναι τραβηγμένη στη Νέα Αγγλία! Δεν ξέρω πώς το καταφέρνει αυτό ο Strand, αλλά όντως βγάζει το “πνεύμα του τόπου” στις φωτογραφίες του. Δείτε κι αυτή εδώ, από τη Ρουμανία:

Τρεις βασικοι και πολυ συγκεκριμενοι προβληματισμοι σχηματοποιηθηκαν από νωρίς μεσα του, οι οποιοι τον διαμορφωσαν μετεπειτα ως φωτογραφο: η προσπαθεια να κατανοήσει τις μοντερνιστικές εξελίξεις στην ζωγραφική (κυρίως τη λειτουργία των αφηρημένων φορμών), η επιθυμία του να εκφράσει συγκεκριμένα συναισθήματα (πχ κίνηση) για τη Νέα Υόρκη όπου ζούσε και η θέλησή του να διαπιστώσει αν μπορούσε να φωτογραφίσει ανθρώπους στο δρόμο χωρίς οι ίδιοι να τον καταλαβαίνουν.

Αυτοί οι προβληματισμοί με τον έναν ή τον άλλο τρόπο συνέχιζαν να λειτουργούν καθ’ όλη τη ζωή του, οδηγώντας το έργο του και αποδίδωντας καρπούς. Για παράδειγμα, ακόμη κι αν δεν ξανάκανε αφηρημένες φωτογραφίες μετά το 1915 (ποτέ δεν ένιωσε την επιθυμία να το κάνει ξανά, όπως είχε δηλώσει αργότερα), έμαθε από εκείνες τις προσπάθειες ότι ανεξαρτήτως του τι περιέχει το κάδρο, θα πρέπει να διέπεται από συνέχεια και ενότητα. Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα σε όλο το υπόλοιπο έργο του (από τα τοπία μέχρι τα πορτραίτα) και αποτυπώνεται στην εκπληκτική αίσθηση που έχει για τη σύνθεση και τον ρόλο της στο περιεχόμενο.

Πράγματι, αυτό που από την πρώτη στιγμή με εντυπωσίασε στο έργο του (πριν ακόμη διαβάσω συνεντεύξεις και γραπτά του από τα οποία απορρέουν τα παραπάνω) είναι η καθαροτητα των καδρων του, η αποφασιστικότητα που διαπνέει τη σύνθεσή του και ο ρόλος που αυτή παίζει τελικά στο περιεχόμενο. Σε συνδυασμό μάλιστα με την απολύτως μετρημένη φόρμα, το περιεχομενο καταλήγει να αναβλυζει αβιαστα απο την ιδια του τη συνθεση. Αυτή η εξαιρετκή αισθηση της συνθεσης στο κάδρο αναδεικνύει την βαθια διανοητικη διεργασια του φωτογράφου που εχει προηγηθει της ληψης. Δεν εννοώ πως οι φωτογραφίες του είναι εγκεφαλικές ή υπερβολικά λογικές – έτσι θα καταλήγανε αινίγματα, παρά φωτογραφίες. Απεναντίας, οι εικονες του μοιαζουν τοσο φυσικες που, αν δεν ενιωθες μια φλογα να σου καιει το στηθος μόλις τις δεις, θα ελεγες πως ειναι τυχαιες ληψεις. Τόσο αβίαστες μοιάζουν, τέτοια φυσικότητα τις κατακλύζει, που θέλει επιμονή από την πλευρά του θεατή για να συνειδητοποιήσει την ιδιοφυή σύλληψη των επιμέρους στοιχείων της φωτογραφίας και την αντιμετώπισή τους ως σύνολο. Για παράδειγμα εδώ:

…παίρνει μια αδιάφορη σκηνή από ένα παζάρι της Ιταλίας. Όταν την πρωτοείδα δεν μπορούσα να καταλάβω από πού πήγαζε αυτή η έλξη που μου ασκούσε. Έχει καταφέρει αφενός οι σταθεροί όγκοι να μοιάζουν σημαντικοί, κι αφετέρου ο δρόμος να αποπνέει ζωή – κάθε μικρή παρέα είναι σα μια μικρογραφία θατρικής σκηνής.

Ή εδώ:

Σε ένα φαινομενικά “τυχαίο” τοπίο, που όμως βγάζει τέτοια ηρεμία και γαλήνη…

Μου φαίνεται εκπληκτικος ο τροπος που έχει να χειριζεται αφαιρετικα τη φύση: χωρις να υποπιπτει σε λιγότερο ή περισσότερο εντυπωσιακο φορμαλισμο (όπως πχ οι προσεγγίσεις της φύσης από τον Weston) δημιουργεί βαθυ περιεχομενο απο τις μορφες της φυσης, απλώς καταγράφοντάς τες διαυγείς και χωρίς τονισμό της φόρμας τους. Αυτή η προφανής καταγραφή ωστόσο, είναι αποτέλεσμα βαθιάς αίσθησης της τάξης μες στον περιβάλλοντα κόσμο.

Συγκρίνετε για παράδειγμα την προηγούμενη φωτογραφία με τα λάχανα και τις πιπεριές του Weston. Είναι εντελώς διαφορετική προσέγγιση (πιο βαθιά κατά τη γνώμη μου…)

Κάποιος είχε γράψε ότι στις φωτογραφίες του Strand τα αντικείμενα αποκτούν μια απόμακρη μα χαρακτηριστική ζωή, μη προσβάσιμη και ανέγγιχτη από τον άνθρωπο. Καθώς αυτά τα αντικείμενα των φωτογραφιών δεν έχουν πιστή σχέση με τα πραγματικά “εκμαγεία” (τα αντικείμενα) από τα οποία προέρχονται, δια μέσω της ματιάς του φωτογράφου γίνονται λοιπόν αυτόνομες οντότητες. Να λοιπόν μια προσέγγιση της περιβόητης “φωτογραφικής μεταμόρφωσης” που αναζητούμε…

Στα τοπία του (φυσικά ή αστικά) ο Strand προσπαθούσε να οργανώσει συστηματικά όλα τα στοιχεία: κάθε φωτογραφία αποτελεί άρρηκτα δεμένο όλον.

Πέρα από πολύ ανήσυχο πνεύμα γύρω από το μέσο του, ο Strand ήταν και μεγαλος μαστορας της τεχνικης της φωτογραφιας. Οι εικόνες του ωστόσο δεν το φωναζουν – η τεχνική τελειότητα δεν αποτελεί στο έργο του στοιχείο όπως πχ στο έργο του Adams. Στην “ευθεία” προσέγγιση του Strand η τεχνική αρτιότητα λειτουργεί ως ένα ακόμη απαραίτητο εργαλείο ως προς το περιεχομενο, χωρις ομως να αποτελεί το πρώτο ή τον αυτοσκοπό.

Οι πλέον αντιπροσωπευτικές όλων αυτών φωτογραφίες του ίσως είναι τα πορτραίτα του. Κοιτάξτε αυτό εδώ για παράδειγμα:

Πέρα από το βλέμμα, ο κορμός, οι υφές του, το παραθυράκι πίσω δεξιά, μέχρι και η στρογγυλή αντανάκλαση: όλα τα στοιχεία συνδιαλέγονται μεταξύ τους σε ένα σύνολο που απογειώνεται. Ή αυτό:

Αυτό το βλέμμα σε απορροφά κατευθείαν, υποστηρίζεται έτσι από τις υφές του φόντου που δρα μες στο κάδρο σα μαγνήτης απ’ τον οποίο δεν μπορείς να αποκοπείς συναισθηματικά. Πολύ αγαπημένα μου είναι και αυτά τα δύο:

…ίσως επειδή μεταφέρουν μια εντελώς διαφορετική εικόνα απόπ αυτή που θα περίμενε κανείς για τους εικονιζόμενους: στο πρώτο το πιτσιρίκι μου βγάζει μια τεχνητή αθωότητα πίσω από την οποία υπάρχει μυστήριο, στη δεύτερη η αυτοπεποίθηση της μάνας συνοδεύεται από ένα αγριεμένο βλέμμα στο κορίτσι.

Από τα πιο γνωστά πορτραίτα του είναι κι αυτά τα δύο:

Η μοναδικότητα του φωτογραφικού μέσου έγκειται στην αντικειμενικότητά του. … Είναι στην οργάνωση αυτής της αντικειμενικότητας στην οποία υπεισέρχεται η οπτική γωνία του φωτογράφου απέναντι στη ζωή, κι όπου μια φορμαλιστική αντίληψη γεννημένη από το συναίσθημα, το λογικό ή κι από τα δύο είναι απαραίτητη για αυτόν πριν τη λήψη…

Πάνω απ’ όλα κοίτα τα πράγματα τριγύρω σου. Αν είσαι ζωντανός θα σημαίνουν κάτι για σένα. Αν ενδιαφέρεσαι πραγματικά για τη φωτογραφία, κι αν ξέρεις πώς να τη χρησιμοποιήσεις, θα θες να αποτυπώσεις αυτή την νοηματοδότηση

Πέρα από τις προσωπικές επιλογές και περιορισμούς (που έτσι κι αλλιώς είναι οι σημαντικότεροι στο δρόμο που χαράζει ο καθένας) νομίζω πως φωτογραφία σαν του Strand έχει πολλά να πει στην εποχή μας, της κατκακλυσμιαίας λήψης και ροής της εικόνας: μας επισημαίνει την ανάγκη ρυθμών που να επιτρέπουν τον αναστοχασμό πάνω σε αυτό που θέλουμε να κάνουμε. Σε μια φωτογραφική εποχή σαν την δική μας το να ακολουθεί κάποιος τους φωτογραφικούς ρυθμούς πχ του Winogrand (οι οποίοι μπορεί να ήταν ρηξικέλευστοι στην εποχή του 36άρι φιλμ), μπορεί εύκολα να τον οδηγήσει στον αποπροσανατολισμό.

Ελπίζωντας να σας μετέφερα έστω και λίγη από την χαρά που πήρα βουτώντας βαθύτερα στο έργο αυτού του φωτογράφου, αφήνω για το τέλος μερικές ρήσεις του:

Περί της ατομικής έκφρασης: “Το σημαντικό δεν είναι αυτό που έχεις να πεις για τον εαυτό σου, αλλά αυτό που έχεις να πεις για τη ζωή

Δεν διαλέγω εγώ τα θέματα που φωτογραφίζω – αυτά με διαλέγουν“.

Ένα δευτερόλεπτο αργότερα και η απαραίτητη σχέση μεταξύ των αντικειμένων στο κάδρο θα έχει αλλάξει. … Η σημαντικότητα του φωτογραφικού γεγονότος υποβόσκει σε μια στιγμιαία ισορροπία μεταξύ του προσωρινού και του διαρκούς.

Έχω φτιαξει μια γκαλλερύ με φωτογραφίες του Strand που προσωπικά συμπαθώς περισσότερο (άλλες από το δίκτυο, άλλες σκαναρισμένες από μένα) εδώ.

Παρακολουθήστε τη σχετική συζήτηση εδώ.



'Paul Strand (1890 – 1976)' has no comments

Be the first to comment this post!

Would you like to share your thoughts?

By continuing to use the site (continuing navigation, scrolling), you agree to the use of cookies. more information

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close